تاريخچه وزارتخانه
ساختار و سازمان وزارت راه و ترابري در طول مدتي كه از فعاليت آن مي‌گذرد به دليل ضرورت‌هاي ملي به دفعات دچار تغيير و تحول گرديده است. روند اين تحول را مي‌توان به دوره‌هاي زير تقسيم‌بندي نمود:
    
وزارت فوائد عامه
در سال 1298 هجري قمري و در دوران سلطنت ناصرالدين‌شاه وزارت فوائد عامه تاسيس شد و امور مربوط بر احداث راه، پل و راه‌داري بر‌عهده وزارت‌خانه مذكور گذاشته شد. اين وزارتخانه تدريجا در سال‌هاي پس از تاسيس به وظائف ديگري مانند تجارت و فلاحت پرداخته كه به همين دليل بعدها به نام فوائد عامه و تجارت و فلاحت تغيير نام يافته است. هزينه‌هاي راه‌سازي در اين دوران با اخذ "باج راه" كه در راهدار‌خانه‌ها گرفته مي‌شده تامين مي‌گرديد و اين مبلغ ساليانه از سه ميليون ريال تجاوز نمي‌كرد.
  
اداره كل طرق و شوارع
از سال 1301 اداره‌اي به نام "اداره كل طرق و شوارع" در وزارت فلاحت و تجارت و فوائد عامه به منظور اقدام موثر براي ساختمان راه‌ها، نگهداري و بهره‌برداري تشكيل گرديد.
اداره كل طرق و شوارع، راه‌هاي كشور را به نواحي مختلف تقسيم و مسئوليتي براي اداره امور تعمير و نگهداري آنها معين كرد.

تشكيل وزارت طرق و شوارع
در سال 1308 به موجب قانوني كه از مجلس شوراي ملي گذشت، اداره كل طرق و شوارع به وزارت طرق و شوارع تبديل شد.
با تاسيس وزارت مذكور راه‌سازي در ايران گسترش يافت و با امكاناتي كه تدريجا فراهم شد برنامه‌ها و پروژه‌هاي راه‌سازي ادامه پيدا كرد.
    
تشكيل وزارت راه
در سال 1315 وزارت طرق و شوارع با تصويب مجلس شوراي ملي به وزارت راه تغيير نام يافت.
    
تغيير نام وزارت راه به وزارت راه و ترابري
در تاريخ 16/4/1353 به منظور اعمال سياست جامع و هماهنگ براي ترابري كشور و توسعه و تجهيز، گسترش، نگاهداري و ايجاد تاسيسات زيربنايي آن با توجه به مقتضيات توسعه اجتماعي، اقتصادي و عمراني و دفاع ملي با رعايت قوانين مربوط نام وزارت راه به وزارت راه و ترابري تغيير يافت.

اهداف و وظايف اساسي

الف - اهداف
- تامين راه‌هاي كشور اعم از زميني ( راه و راه‌آهن ) و راه‌هاي دريائي و هوائي.
- اداره امور ترابري كشور، پيريزي سياست جامع هماهنگ براي آن و ايجاد توسعه، تجهيز، گسترش و نگاهداري تاسيسات زيربنائي آن با توجه به مقتضيات توسعه اجتماعي، اقتصادي، عمراني و دفاع ملي.
ب – وظايف اساسي
- مطالعه، تهيه و تنظيم برنامه‌هاي جامع و هماهنگ به‌منظور تعيين خط‌مشي‌هاي اجرائي در زمينه ترابري كشور و اجراي آنها.
- احداث، توسعه، بهره‌بردراي و نگاهداري راه‌ها، راه‌آهن، بنادر و فرودگاه‌ها.
- تهيه و تنظيم ضوابط و معيارهاي لازم براي احداث و نگاهداري تاسيسات زيربنائي با توجه به مقتضيات و پيشرفت‌هاي وسائل ترابري و نظارت بر اجراي آنها.
- بررسي روش‌هاي ساختمان، نگاهداري و بهره‌برداري راه‌ها، راه‌آهن، بنادر و فرودگاه‌ها.
- طبقه‌بندي كليه تاسيسات زيربنائي و تعيين مشخصات فني و مهندسي آنها و همچنين تعيين تشكيلات و دستگاه‌هايي كه بايد از هر يك از آنها نگاهداري نمايند.
- تعيين مشخصات مجاز وسائل ترابري در بهره‌برداري از تاسيسات زيربنائي ترابري و جلوگيري از بهرهبرداري وسائل ترابري خارج از مشخصات مذكور در استفاده از تاسيسات مزبور.
- بررسي در باره راه‌هاي ترابري بين‌المللي و نحوه ارتباط با آنها و عنداللزوم پيشنهاد قراردادهاي دو جانبه با دولتها و موسسات خارجي.
- بررسي نيازمندي‌ها و شناسائي مجموع قدرت و ظرفيت ترابري كشور اعم از راه‌ها، راه‌آهن، راه‌هاي آبي، راه‌هاي هوائي و خطوط لوله بمنظور تهيه برنامه‌ها و ارائه توصيه‌هاي لازم به سازمان‌هاي مربوط.
- ايجاد، نگاهداري و بهره‌برداري از خطوط پايگاه‌هاي مواصلاتي اختصاصي زميني، دريائي و هوائي با توجه به برنامه‌ها و نيازمندي‌هاي ترابري كشور.
- بررسي و ارائه پيشنهادهاي لازم با سازمان‌هاي مربوط درباب سياست نرخ‌گذاري خدمات جنبي آن.
- تعيين ضابطه‌ها و معيارهاي فني، اقتصادي و ايمني ترابري در راه‌هاي زميني، دريائي و هوائي و نظارت بر اجراي آنها.
- تعيين ضابطه‌ها و معيارهاي لازم براي ايجاد، اداره و توسعه موسسات ترابري اعم از آنكه در داخل و يا در خطوط بين‌المللي فعاليت داشته باشند و نظارت بر فعاليت آنها.
- تهيه طرح مقررات و آئين‌نامه‌هاي مربوط به صدور اجازه تاسيس موسسات دفاتر شعبه‌ها و نمايندگي‌هاي ترابري خارجي كه در كشور فعاليت ميكنند و نظارت بر فعاليت آنها با جلب نظر وزارت كشور.
- تعيين ضابطه‌ها و معيارهاي لازم به‌منظور تنظيم امور مربوط به ترابري سازمان‌هاي دولتي به استثناي نيروهاي مسلح جمهوري اسلامي ايران، با همكاري دستگاه‌هاي مربوط و ايجاد هماهنگي و تمركز امور مذكور.
- تعيين ضوابط و معيارها و اتخاذ سياست‌هاي لازم براي تشويق بخش خصوصي به سرمايه‌گذاري در امور مربوط به ترابري.
- بررسي در زمينه حريم‌هاي تاسيسات زيربنائي ترابري و تهيه و تنظيم مقررات مورد نياز براي پيشنهاد به مراجع صلاحيت‌دار و نظارت بر اجراي آنها.
- بررسي نيازمندي‌هاي كشور از نظر خدمات خاكشناسي و شناسائي مصالح ساختماني و تجهيز و توسعه آزمايشگاه‌هاي مربوط و عرضه و فروش خدمات به بخش عمومي و خصوصي از طريق آزمايشگاه فني و مكانيك خاك.
- بررسي نيازمندي‌هاي كشور از نظر شناسائي راه‌هاي آبي و دريا و اقيانوسها و شناسائي ايجاد تجهيز و توسعه تشكيلات سازمان‌هاي لازم عرضه و فروش آن به بخش عمومي و خصوصي.
- انجام كليه امور مربوط به خدمات هواشناسي كشور وارائه آنها به بخش عمومي وخصوصي.
- تصدي حمل‌و‌نقل هوائي مسافر و بار و محمولات پستي در داخل و خارج كشور و عرضه و فروش خدمات در اين زمنيه به بخش عمومي و خصوصي از طريق هواپيمائي جمهوري اسلامي ايران و شركت خدمات هوائي كشور (آسمان).
- اجاره دادن ماشين‌آلات مختلف راه‌سازي، ساختماني كه قانون را در اختيار وزارت راه و ترابري مي‌باشد و يا از محل بودجه طرح‌هاي عمراني خريداري شده است به پيمانكاري طرف قرارداد به‌منظور ايجاد تسهيلات و توسعه خدمات راه‌سازي.
- تهيه آئين‌نامه‌هاي مجازات خلافي با موافقت وزارت دادگستري و وزارت كشور و پيشنهاد قوانين و مقررات لازم درباره رسيدگي به موارد تخلف از مقررات ترابري كشور.
- ترتيب كادر متخصص و فني مورد نياز براي استفاده صحيح از وسائل و ماشين‌آلات جديد.
- تشكيل واحدهاي مطالعاتي و تحقيقاتي لازم براي انجام وظايف بالا.
    

احداث راه شوسه و تاسيس راه كل طرق و شوارع
ساختن و نگهداري راه‌هاي شوسه در كشور وسيع و كوهستاني ايران چون هزينه زيادي داشته لذا تا مقارن جنگ جهاني اول راه‌هاي ايران به همان وضع سابق باقي بود و همان راه‌هاي كاروان‌رو را شامل مي‌شد ولي از سال 1299 هجري شمسي دولت اقدام به احداث راه شوسه به معناي امروزي آن نمود و مي‌توان تاريخ شروع ساختمان راه‌هاي شوسه را از سال 1301 تا 1304 دانست.
تا اين زمان اعتبارات راهسازي و راهداري از طريق اخذ باج يا حق‌العبور در راه‌هاي شوسه تامين مي‌گرديد و مبلغ آن حداكثر به 300000 تومان مي‌رسيد. در 11 فروردين سال 1301 ، اداره كل طرق و شوراع در وزارت فوائد عامه تشكيل و مامور ساختن و نگاهداري راه‌هاي كشور شد. در سال 1304 با پيشنهاد دولت وقت و تصويب دوره پنجم مجلس شوراي ملي دريافت حق‌العبور در راهدارخانه‌ها ممنوع و مقرر شد از وزن غير‌خالص صادرات و واردات مملكتي مالياتي بعنوان ماليات راه دريافت شود.
و به اين ترتيب اعتبار سالانه به 1500000 تومان رسيده و راه‌هاي كشور را به نواحي مختلف تقسيم و مسئوليتي را براي اداره امور و تعمير و نگهداري راه‌ها معين كردند. در اين تقسيمات راه‌ها به ده ناحيه منقسم و هر يك شماره‌گذاري شد و تحت نظر يك نفر اداره مي‌شد. در سال 1305 برنامه مدوني تحت عنوان "پروژه پيشنهادي ساختمان طرق در ايران" جهت راه‌سازي تدوين گرديد. مدت اين پروژه 9 سال و مخارج آن 45 ميليون تومان پيش‌بيني شده بود. در اين برنامه ساختمان 17021 كيلومتر راه شوسه درجه 1 و 2و 3 پيش‌بيني شده بود، اين پروژه اولين برنامه ساختمان راه‌هاي شوسه در ايران است.
توجه به توسعه راه‌ها موجب گرديد در تاريخ 27/12/1308 اداره كل طرق و شوارع بموجب قانوني كه از مجلس شوراي ملي گذشت بصورت يك وزارت‌خانه مستقل بنام وزارت طرق و شوارع در آيد.
اصول وظايف وزارت‌خانه مذكور طبق ماده دوم اين قانون "مراقبت در ايجاد و نگهداري راه‌هاي آهن و شوسه و تنظيم و توسعه كشتيراني و اداره كردن امور بندري است" و سپس در سال 1315 با عنوان وزارت راه مامور احداث و نگاهداري راه‌ها، راه‌آهن و اداره امور بندري و كشتي‌راني كشور گرديد.
از آغاز جنگ دوم جهاني طي مدتي قريب به بيست و دو سال يعني تا بهمن ماه 1341 كشور ما نشيب و فرازهاي عجيبي را گذراند و در اين دوران اجراي برنامه‌هاي عمراني كشور آغاز گرديد و وزارت راه نيز هماهنگ با اين تحولات برنامه‌هاي راه‌سازي و نگاهداري راه‌هاي ساخته شده، توسعه راه‌آهن و گسترش و تجهيز بنادر و فرودگاه‌هاي كشور را هم گام با پيشرفت‌هاي سريع ساير اركان كشور دنبال كرده است.
وزارت راه بموجب قانون تغيير نام "وزارت – راه" به "وزرات راه و ترابري" مصوب 24/4/1353 به وزارت راه و ترابري تغيير نام يافته است و با تشكيلات جديد، اعتبارات بيشتر و وظايف وسيع‌تري به فعاليت پرداخت.
هدف وزارت راه و ترابري عبارتست از پي‌ريزي سياست جامع و هماهنگ براي ترابري كشور، توسعه، تجهيز، گسترش، نگاهداري و ايجاد تاسيسات زيربنائي آن با توجه به مقتضيات توسعه اقتصادي، اجتماعي وعمراني و دفاع ملي بدين ترتيب احداث راه‌هاي ارتباطي كشور اعم از زميني (راه و راه‌آهن) و راه‌هاي آبي و فراهم آوردن وسايل ترابري و تنظيم مقررات استفاده صحيح از آنها- تامين ترابري كشور جزو هدف اساسي اين وزارت محسوب مي‌شود.
    

راه‌سازي و راهداري
در آغاز پهلوي طول راه‌هاي كشور ما 3900 كيلومتر تجاوز نميكرد. در دوران رضاشاه طول راه‌هاي ايران به 24000 كيلومتر بالغ گرديد. در ابتداي انقلاب سفيد شاه طول راه‌هاي كشور ما به حدود 35000 كيلومتر افزايش يافته بود، با اجراي برنامه‌هاي عمراني اول تا چهارم طول راه‌هاي ايران بحدود 42000 كيلومتر و در برنامه عمراني پنجم به 26000 كيلومتر شاه‌راه، راه اصلي و فرعي رسيد و در حال حاضر وزارت راه و ترابري عهدهدار به نگهداري 107009 كيلومتر از انواع راه‌ها به‌شرح جدول پيوست مي‌باشد.
وزارت راه و ترابري عمليات نگهداري راه بوسيله 3 اداره ستادي و 29 اداره كل راه و ترابري استان به انجام مي‌رساند.
عمليات راه‌داري جاري و معمولي و راه‌داري فوري و اضطراري به‌عهده ادارات كل راه و ترابري مي‌باشد و عمليات راه‌داري دوره‌اي مستمر و راه‌داري متناوب (روكش آسفالت راه‌ها) با نظارت ادارات ستادي وادارات كل راه و ترابري استان‌ها از محل اعتبارات طرح‌هاي ملي و استاني بوسيله بخش خصوصي به انجام مي‌رسد.
وزارت راه و ترابري در طي سال‌هاي بعد از انقلاب (1371-1359) روكش اسفالت راههاي اصلي را بهشرح جدول پيوست به اتمام رسانيده است.
عمليات روكش تقويتي آسفالت در دست اقدام در قالب 23 طرح و 32 پروژه بطول كلي 3561 كيلومتر مي‌باشد.
تعميرات ابنيه فني- عمليات تعمير و مرمت 500 دستگاه پل بزرگ در برنامه پنج ساله اول منظور بوده كه تا اين تاريخ تعمير و مرمت 255 دستگاه بانجام رسيده است.
اصلاح نقاط حادثه‌خيز – در سطح 1128 نقطه حادثه‌خيز شناسائي شده در برنامه اول اصلاح 300 مورد منظور بوده كه پيش‌بيني مي‌شود 233 مورد تا پايان برنامه اول به انجام رسد.

تشکیلات سازمانی